Bij sommige kamerplanten valt vooral de dikke voet op. Die verdikking wordt in de plantenhandel en door liefhebbers vaak een caudex genoemd. Hij kan uit stengelweefsel, wortelweefsel of een combinatie daarvan bestaan en dient bij veel soorten als opslagplaats voor water en reservestoffen.
De term wordt niet overal even strikt gebruikt. Botanisch kan het begrip ‘caudex’ ook betrekking hebben op de houtige basis van een vaste plant of op de stam van bijvoorbeeld een palm of boomvaren. Voor een goede groei maakt het vooral uit met welk type plant je te maken hebt: niet iedere caudexplant heeft hetzelfde groeiseizoen of dezelfde waterbehoefte.
1. Wat is een caudex precies?
Caudex (meervoud: caudices) is een plantkundige term voor een blijvende stengel, stam of houtige stambasis. De precieze betekenis hangt af van de plantgroep en de context. Het woord komt uit het Latijn, waar caudex onder meer ‘stam’, ‘boomstronk’ of ‘blok hout’ betekent.
In botanische beschrijvingen kan de term bijvoorbeeld refereren aan de stam van palmen, boomvarens en cycassen (cycaspalmen). Ook de blijvende houtige basis van een vaste plant kan een caudex heten. In de succulentenwereld wordt het begrip ruimer gebruikt voor een gezwollen, meerjarig opslagorgaan dat uit stengel- of wortelweefsel of een combinatie daarvan bestaat. Dat is de betekenis die je bij caudexplanten in winkels en verzamelingen het vaakst tegenkomt.
1.1 Caudiciform en pachycaul
Een plant met zo’n verdikte, blijvende basis noemen liefhebbers vaak caudiciform, oftewel caudexvormig. Dat is een beschrijvende term en geen plantenfamilie of andere taxonomische groep. Pachycaul beschrijft een andere groeivorm, met een verhoudingsgewijs dikke stam en weinig vertakkingen. De begrippen overlappen: een plant kan zowel caudiciform als pachycaul zijn, maar niet elke pachycaul is caudiciform.
2. Wat een caudex bij succulente soorten doet
Veel succulente caudexplanten die als kamerplant worden gehouden komen uit droge gebieden. Bekende voorbeelden hebben hun oorsprong onder meer in Afrika, Madagaskar, Mexico, Midden-Amerika en het Arabisch Schiereiland. Daar kan de beschikbaarheid van water sterk wisselen tussen een natte groeiperiode en een droge rustperiode.
Bij zulke soorten slaat de verdikte basis water en reservestoffen op wanneer de omstandigheden gunstig zijn. Die reserves helpen de plant vervolgens een droge rustperiode te overbruggen, waarbij planten met bladeren die bladeren vaak verliezen (net zoals loofbomen bij ons in de winter). De precieze bouw van de caudex verschilt per soort: het opslagweefsel kan in de stam zitten, in de wortel of in de overgang tussen beide.
Caudiciforme planten vormen geen natuurlijke verwantschapsgroep: soorten met zo’n verdikking komen in uiteenlopende plantenfamilies voor.
3. Bekende caudexkamerplanten
Ook als huiskamertuinier kom je caudexplanten geregeld tegen. Verschillende soorten staan gewoon in het tuincentrum. Bekende voorbeelden zijn:
- De woestijnroos (Adenium obesum, familie Apocynaceae) vormt een sterk verdikte stamvoet. Daarboven staan korte takken met leerachtig blad en opvallende trompetvormige bloemen.
- De madagaskarpalm (Pachypodium lamerei), uit dezelfde familie, heeft eveneens een fors verdikte stam. Hij is een duidelijk voorbeeld van een pachycaul: semisucculent, meestal gestekeld en met een bladkroon boven op een weinig vertakte stam.
- De olifantspoot (Beaucarnea recurvata, familie Asparagaceae) vormt een sterk gezwollen stambasis waarin water wordt opgeslagen. De smalle, afhangende bladeren leverden de Engelse naam ‘ponytail palm’ op, al behoort ook deze plant niet tot de palmen.
- De flessenplant (Jatropha podagrica, familie Euphorbiaceae) is een duidelijk caudiciforme soort met een gedrongen, flesvormige stam, grote bladeren en rode tot oranjerode bloemen.
- Ook binnen Euphorbia (familie Euphorbiaceae) komen soorten voor met een dikke, vlezige caudex. De vorm varieert sterk per soort: van een compacte bolle basis tot een verdikte stamvoet waaruit dunne scheuten groeien. Zie de afbeelding helemaal bovenaan dit artikel voor twee voorbeelden.
- De cycaspalm (Cycas revoluta, familie Cycadaceae) is een goede illustratie van de andere betekenis van het woord. De stevige, schubbige stam wordt botanisch een caudex genoemd, net als de stam van andere cycassen en van boomvarens. Dat betekent niet automatisch dat hun stam een net zo functioneel waterreservoir is als bij een woestijnroos of olifantspoot.
Ook buiten de typische caudexplanten kom je de overlap met pachycaul tegen. Binnen de kaasjeskruidfamilie (Malvaceae) vormen bijvoorbeeld flessenbomen (Brachychiton) en baobabs (Adansonia) zeer dikke stammen; zulke bomen worden ook als pachycaul beschreven.
4. Wat een caudex niet is: bollen, knollen en koolrabi
Niet ieder verdikt stuk stam of stengel is direct een caudex. Planten slaan reservestoffen en water op in allerlei gespecialiseerde organen, die botanisch heel verschillend zijn opgebouwd. Het onderscheid zit in welk plantendeel is verdikt en of dat orgaan als blijvende basis van de plant aanwezig blijft.
4.1 Bollen, knollen en verdikte wortels
Een echte bol, zoals bij een tulp of hyacint, bestaat uit een sterk ingekorte stengel met daaromheen vlezige bladschubben waarin reservestoffen zitten. Een bolknol, ook wel ‘corm’ genoemd, zoals bij de krokus en de herfsttijloos – of bij bijvoorbeeld de taro – is juist een massief verdikte ondergrondse stengelbasis. Een stengelknol, zoals de aardappel, bestaat eveneens uit stengelweefsel en draagt knoppen.
Dahlia’s vormen daarentegen verdikte opslagwortels. Bij bieten en knolrapen doen de penwortel en het hypocotyl in wisselende mate mee aan de verdikking (het hypocotyl is het deel van de jonge plant tussen de kiembladen en de eigenlijke wortel). Het zijn allemaal opslagorganen, maar ze hebben een andere bouw en ontwikkeling dan de blijvende caudex van een typische caudiciforme plant.
4.2 En de koolrabi dan?
Bij koolrabi is het eetbare, ronde deel geen wortel of bol, maar een sterk verdikt stuk stengel dat net boven de grond ontstaat. Qua bouw lijkt dat op caudiciforme soorten waarbij juist de stengel is verdikt: in beide gevallen kan stengelweefsel sterk opzwellen en als opslagplaats dienen.
Toch is ‘caudex’ niet de gebruikelijke botanische naam voor het verdikte deel van koolrabi. Bij caudiciforme planten gaat het doorgaans om een blijvend orgaan van een meerjarige plant, terwijl koolrabi een tweejarige koolsoort is (die meestal al in het eerste groeiseizoen wordt geoogst).
5. Een caudexplant in huis verzorgen
Aan de caudex zie je niet af hoe je een plant moet verzorgen. Een Cycas revoluta heeft bijvoorbeeld andere behoeften dan een Adenium obesum of Dioscorea elephantipes. Bij veel succulente caudexplanten keren wel dezelfde aandachtspunten terug: veel licht, een goed doorlatend grondmengsel en water geven in het ritme van de actieve groei. Bij klimmers gelden nog wat extra tips bij de verzorging.
5.1 Licht, potgrond en pot
Veel succulente soorten willen een zeer lichte standplaats; een deel verdraagt direct zonlicht of heeft dat zelfs nodig. Laat een plant die donkerder heeft gestaan wel geleidelijk wennen aan feller licht. Gebruik daarnaast een pot met een afvoergat en een luchtig, goed doorlatend grondmengsel, zodat overtollig water snel weg kan en de wortels niet langdurig nat blijven. Hoe mineraal of schraal dat mengsel moet zijn, verschilt per soort.
5.2 Water en de rustperiode
Geef water op basis van de groei, niet volgens een vast schema. Tijdens actieve groei kun je veel caudiciforme succulenten ruim water geven. Subtropische soorten mogen altijd licht vochtig staan, om te voorkomen dat ze in rust staan; soorten uit woestijnige gebieden geef je beter ‘alles of niets’: een heel flinke gietbeurt, waarbij het water best onder uit de pot mag lopen, afgewisseld met een tijdlang helemaal niets, zodat de potgrond vrijwel volledig kan opdrogen. Dat vermindert de kans dat de caudex gaat rotten, hetgeen bij vrijwel alle caudexplanten een reëel risico is. Tijdens een echte rustperiode bouw je de watergift sterk af, in beginsel zelfs tot nul.
Een echte rustperiode? Veruit de meeste caudexplanten houden een rustperiode. Soms is dat volledig: de plant heeft maandenlang geen bladeren. Soms is het gedeeltelijk, min of meer vergelijkbaar met ‘gewone’ kamerplanten: een periode van amper groei. Let op: niet iedere caudexplant rust in de winter. Dioscorea elephantipes is een bekend tegenvoorbeeld: deze soort groeit vooral in de winter en het voorjaar en rust in de hete, droge zomer. Kijk daarom naar de soort én naar de plant zelf. Nieuwe scheuten en bladeren wijzen op actieve groei; staat de plant kaal, ga dan eerst na of dat bij de rustperiode van de soort hoort. Herkomst verraadt ook het één en ander: planten uit Zuid-Afrika zijn bijvoorbeeld vaak wintergroeiers in onze contreien.
5.3 Giftig sap en veiligheid
De aanwezigheid van een caudex zegt op zichzelf niets over of een plant giftig is, maar er zijn wel opvallend veel caudexplanten die schadelijke of giftige stoffen bevatten. Check dat dus als je een caudexplant in huis haalt, ook in verband met eventuele kwetsbare huisgenoten zoals kinderen of huisdieren.
5.4 Klimmende caudexplanten
We hebben nu al diverse eigenaardigheden van caudexplanten ten opzichte van reguliere kamerplanten behandeld. Eén is echter nog niet als zodanig aan de orde geweest: het feit dat veel populaire soorten klimplanten zijn. Dat is voor veel huiskamertuiniers wennen. Vooral de groeikracht kan enorm verbazen. Je koopt een stephania of een dioscorea over het algemeen als kaal bolletje, van het formaat pingpong- of tennisbal. Gaat zo’n bolletje eenmaal aan de groei, dan heb je binnen een mum van tijd meterslange stengels die zich overal omheen proberen te winden. Houd daar dus rekening mee, bijvoorbeeld door al op voorhand voor een steun of rekje te zorgen – echte klimmers kunnen zo decimeters per week groeien. En vergeet niet om flink water te geven als zo’n caudex eenmaal aan de groei is; het eerste begin komt uit de caudex zelf, maar daarna moet je echt met de gieter aan de slag om te voorkomen dat de caudex zichzelf uitput.
6. Conclusie
Het woord ‘caudex’ dekt meer dan één bouwtype en functie. Botanisch kan het een blijvende stengel of stambasis aanduiden; bij succulenten bedoelen liefhebbers meestal een verdikt, meerjarig opslagorgaan. Dat onderscheid verklaart waarom zowel een cycaspalm als een woestijnroos een caudex kunnen hebben, terwijl de bouw en verzorging van beide sterk verschillen.
Op dit artikel rust auteursrecht. Zonder onze toestemming is overnemen verboden.
