Aeoniums zijn vetplanten met fraaie, vlezige bladrozetten die als groene – of bij sommige cultivars haast gitzwarte – rozen aan de toppen van de takken zitten. In de handel worden ze verkocht als kamerplanten, maar zoals we verderop uitgebreid zullen bespreken, voelen deze Canarische zonaanbidders zich eigenlijk een stuk prettiger op het zomerse terras dan op een warme vensterbank. Ietwat eigenzinnig dus, en juist daarom leuk. Hoe zorg je bij aeoniums voor een goede groei, waar kun je deze kamerplanten kopen en waar moet je dan op letten? Dat en meer bespreken we in dit artikel in vier punten:
1. Inleiding: wat is Aeonium voor plant?
Bij een vetplant denk je misschien al snel aan een dorre woestijn waar de zon onbarmhartig brandt en het maandenlang niet regent. Voor heel wat succulenten klopt dat beeld ook, maar aeoniums zijn in dit opzicht een buitenbeentje. Ze komen namelijk niet uit een woestijn, maar van een handvol vulkanische eilanden in de Atlantische Oceaan, en in plaats van in de zomer groeien ze juist in het koele, vochtige winterhalfjaar. Dat heeft behoorlijk wat gevolgen voor de manier waarop je ze het beste verzorgt, maar dat is iets voor later in dit artikel. Hieronder bespreken we eerst waar aeoniums vandaan komen, hoe ze groeien, in welke familie ze thuishoren en welke soorten en cultivars je zoal kunt tegenkomen.
1.1 Habitat
Aeonium is een geslacht van ruim dertig soorten vetplanten uit de crassulafamilie (Crassulaceae). Verreweg de meeste soorten zijn inheems op de Canarische Eilanden, met een handjevol op Madeira en Kaapverdië en een paar verre uitlopers in Zuidwest-Marokko, Noordoost- en Oost-Afrika en Jemen.
In het wild groeien aeoniums op rotswanden, oude lavavelden en droge hellingen, van de kust tot hoog in de bergen. Het klimaat daar is dat van de befaamde ‘eeuwige lente’: zacht en betrekkelijk vochtig in de winter, warm en droog in de zomer. Voor een Nederlandse plant zou dat nogal een overgang zijn. De koele, natte maanden zijn er namelijk de groeitijd, en de hete, droge zomer is een periode van rust. Aeoniums overbruggen die droge zomer met een spaarzame stofwisseling waarbij ze alleen ’s nachts hun huidmondjes openen om vochtverlies te beperken – een truc die veel vetplanten toepassen.
1.2 Groeiwijze
Het handelsmerk van deze planten is de bladrozet: een nette, vaak bijna geometrische schijf van vlezige bladeren aan het uiteinde van een tak. Daarbinnen is de variatie groot. Aan de ene kant van het spectrum staat de volkomen platte, vrijwel stamloze rozet die zich tegen de ondergrond aandrukt, aan de andere kant de vertakte struikvormer die met zijn dikke, kale stammetjes en pluizenbollen van rozetten zo een meter of meer hoog kan worden. Veel aeoniums hebben fijne haartjes langs de bladrand. Dat is trouwens direct een handig hulpmiddel om ze te onderscheiden van de oppervlakkig gelijkende rozetvetplanten uit de Nieuwe Wereld, zoals de echeveria, die zulke wimperhaartjes juist missen.
Het eerdergenoemde, naar Nederlandse begrippen omgekeerde groeiritme zie je ook aan de plant zelf. In de koele maanden staan de rozetten wijd open en groeit-ie er vrolijk op los; in de zomerhitte sluiten de rozetten zich juist tot strakke knoppen en laat de plant zijn onderste bladeren vallen, zodat de kale stam steeds langer wordt. Dat ziet er soms tamelijk tragisch uit, alsof je plant op sterven na dood is, maar het is volkomen normaal gedrag, bedoeld om water te besparen.
Nog een eigenaardigheid: een bloeiende rozet is bij aeoniums doorgaans monocarp. Dat betekent dat zo’n rozet na de bloei afsterft. Bij de vertakte soorten is dat geen ramp – de overige rozetten en zijscheuten leven gewoon door, en je verliest hoogstens één tak. Bij de soorten die maar één enkele rozet vormen, zoals de hieronder besproken schotelaeonium, betekent bloei echter doorgaans het einde van de hele plant. Meer daarover bij het kopje Bloeiwijze.
1.3 Stamboom en verwante kamerplanten
De aeonium behoort tot de familie Crassulaceae, binnen de orde Saxifragales. Het is daarmee een geslacht dat op de vensterbank heel wat familieleden heeft. Tot diezelfde familie behoren namelijk ook echeveria’s, de jadeplant en verwanten (Crassula), kalanchoës, vetkruid (Sedum), cotyledon, pachyphytum en de kruising × Pachyveria. Stuk voor stuk planten met vlezige bladeren die water opslaan, vaak in een rozet, en die graag veel licht hebben en weinig water.
De allernaaste verwanten van de aeonium zijn echter enkele wat minder bekende geslachten die net als de aeonium grotendeels van de Canarische Eilanden komen en samen de tribus Aeonieae vormen: Aichryson en Monanthes. Ook het geslacht Greenovia valt hieronder; dat wordt tegenwoordig door veel botanici zelfs binnen Aeonium zelf geplaatst. Ze delen de rozetvormige groei en de typische, stervormige bloemen met talloze bloemblaadjes (zie ook de afbeeldingen hierboven).
1.4 Soorten
Lang niet alle ruim dertig soorten en natuurlijke kruisingen kom je tegen in de handel; veel daarvan zijn toch vooral iets voor verzamelaars en botanische tuinen. Een aantal soorten en, vooral, een handvol cultivars vormt echter de ruggengraat van het assortiment. Hieronder lichten we de bekendste eruit.
Aeonium arboreum is veruit de bekendste soort en meteen de aartsvader van het geslacht in de huiskamercultuur. Het is een vertakte struikachtige vetplant die ongeveer een meter hoog wordt, met glanzende, frisgroene rozetten en, bij bloei, gele bloempluimen. De soort is inmiddels rond de Middellandse Zee, in Californië en op tal van andere plaatsen verwilderd. Belangrijker nog dan de soort zelf zijn voor de huiskamertuinier echter de gekweekte vormen, waarvan we de meest voorkomende hieronder noemen:
- A. arboreum ‘Zwartkop’ (ook geschreven als ‘Schwarzkopf’ of ‘Schwartzkopf’): de beroemde ‘zwarte roos’, met diep bordeauxrode tot vrijwel zwarte rozetten. Hoe meer zon, hoe donkerder de kleur; in de schaduw verflauwt het zwart juist tot groen. Het is met afstand de meest verkochte aeonium. De cultivar wordt soms onder A. arboreum var. atropurpureum geschaard.
- A. arboreum ‘Atropurpureum’: vergelijkbaar, maar iets minder extreem – donker bronsachtig roodpaars in plaats van zwart.
- A. arboreum ‘Variegatum’: een bonte vorm met room- tot geelwit gevlamde bladeren.
Aeonium haworthii is een kleinere, veel vertakte soort die een uitstekende basis vormt voor compacte kweekvormen. De bekende cultivar ‘Kiwi’ wordt vaak onder deze soort geschaard, al is de precieze afkomst niet helemaal zeker; het is een fris plantje met geelgroene bladeren met rode randen.
Aeonium decorum houdt eigenlijk het midden tussen A. arboreum en A. hawortii: klein, veel vertakt, maar niet zo compact. De echte soort is betrekkelijk zeldzaam in de handel; de wat grotere bonte kweekvormen zijn daarentegen nogal algemeen.
Aeonium decorum ‘Sunburst’ is een opvallende bonte cultivar met grote rozetten die in de lengte gestreept zijn in groen, crème en geel, met roze tot rode bladranden als de plant veel licht krijgt. Een echte blikvanger, en samen met ‘Zwartkop’ en ‘Kiwi’ één van de drie cultivars die je het vaakst in het tuincentrum tegenkomt. ‘Tricolor’ (zie de afbeelding hierboven) is vergelijkbaar.
Aeonium tabuliforme is misschien wel de meest curieuze van het stel. Deze schotelaeonium, endemisch op Noord-Tenerife, vormt een vrijwel stamloze, kurkdroog ogende rozet die zo plat als een pannenkoek tegen de grond ligt. De plant wordt niet meer dan een paar centimeter hoog, maar kan tot bijna een halve meter in doorsnede bereiken. De soortnaam tabuliforme betekent niet voor niets zoiets als tafelvormig. In het wild groeit-ie trouwens op rotswanden, dus de ‘tafel’ staat zelden waterpas. A. tabuliforme vormt maar één rozet, zonder uitlopers. Hij is dus uitgesproken monocarp: na de bloei is het voorbij.
Verder kom je nog wel eens de grotere Aeonium undulatum tegen, Aeonium canariense (in het Engels ‘Giant Velvet Rose’ gedoopt, vrij vertaald: fluwelige reuzenrozet), en de kommetjesvormige Aeonium aureum (zie ook het kopje Stamboom en verwante kamerplanten hierboven). Daarnaast is er een bonte stoet moderne kruisingen, met namen als ‘Mardi Gras’, ‘Blushing Beauty’ (een kruising van A. canariense en ‘Zwartkop’) en ‘Cyclops’ (A. undulatum × ‘Zwartkop’). Zaad van zulke cultivars geeft geen betrouwbare kopie van de moederplant; ze worden daarom in de handel vooral via stekken vermeerderd. Zie ook het kopje Vermeerderen verderop in dit artikel.
2. Verzorging aeonium
De meeste vetplanten die als kamerplant worden verkocht willen het hele jaar door warm en licht hebben. Deze plant is in dat opzicht uitzonderlijk: hij groeit in het koele halfjaar, rust in de zomer, en houdt bepaald niet van een warme, donkere woonkamer. Zet je hem daar toch neer, dan rekt-ie zich uit tot een bleke, ijle schim van zichzelf, en laat hij een groot deel van zijn bladeren vallen. Onze belangrijkste tip is dan ook om je aeonium te behandelen als een kuipplant. Hoe dat precies zit werken we nader uit bij het kopje Aeonium als kuipplant. Hieronder lopen we eerst de gebruikelijke verzorgingspunten langs.
2.1 Water geven
Aeoniums zijn vetplanten, dus ze hebben altijd wel een klein voorraadje water. De waterbehoefte is niet erg groot, en je kunt gerust eens een keertje overslaan; dat luistert allemaal niet zo nauw. Een aandachtspunt is wel hoe de waterbehoefte varieert door het jaar heen, en dat is precies omgekeerd aan wat je zou verwachten. De winter is namelijk het groeiseizoen, en de zomer het rustseizoen. Geef dus vooral water in de koele groeimaanden, grofweg van het najaar tot in het voorjaar, en laat de plant in de zomer juist bijna helemaal met rust. Laat de potgrond tussen twee gietbeurten door telkens goed opdrogen.
Te veel water is de meest voorkomende doodsoorzaak. Een natte kluit in combinatie met kou geeft in de winter wortelrot, maar een langdurig natte kluit in de zomer, wanneer de plant in ruste is en zijn wortels nauwelijks vocht opnemen, is ook riskant. Zie je dat de rozetten zich in de zomerhitte sluiten en de bladeren naar binnen krullen, ga dan niet gieten: dat is gewoon de manier waarop de plant vocht spaart, geen noodkreet om water (zie ook het kopje Groeiwijze eerder in dit artikel). Heb je een platte A. tabuliforme, geef dan geen water van bovenop. Dat blijft lange tijd in het hart van de rozet staan, en kan ook leiden tot rot. Of zet de pot een beetje scheef, zodat het kan weglopen; in de natuurlijke habitat groeien ze zelden waterpas.
2.2 Temperatuureisen
In de natuurlijke habitat van aeoniums heerst een zeer gelijkmatig klimaat. Daar moet je als huiskamertuinier dus ook rekening mee houden. Ze zijn niet winterhard; vorst verdragen ze slecht, en de wat tedere vormen (zoals A. tabuliforme en de bonte cultivars) kunnen al schade oplopen rond een graad of vijf. Houd ze dus hoe dan ook vorstvrij.
Minstens zo belangrijk, en vaak over het hoofd gezien, is dat ze heel hoge temperaturen evenmin goed verdragen – althans, in de winter, het groeiseizoen. Krijgt een aeonium het dan te warm – zeg, boven een graad of twintig – terwijl er door het korte daglicht weinig licht is, dan gaat-ie etioleren: de stengels rekken uit, de bladeren komen ver uit elkaar te staan en de plant wordt bleek en slungelig. Wil je een compacte, mooi gekleurde aeonium houden, geef hem dan in de winter een koele, lichte plek van grofweg vijf tot vijftien graden. ’s Zomers zijn aeoniums in rust. In de natuur hebben ze het dan heet en droog; in de huiskamer of op het balkon of terras vinden ze dat ook prima.
2.3 Standplaats
Geef je aeonium zo veel mogelijk licht. Binnenshuis betekent dat een plek vlak voor een raam op het zuiden of westen. Buiten in de zomer mag het gerust volle zon zijn, en daar knapt de plant zichtbaar van op. Krijgt-ie te weinig licht, dan rekt hij uit en verliezen de donkere cultivars zoals ‘Zwartkop’ bovendien hun kleur: het diepe zwart verbleekt dan tot flets groen. De felle middagzon kan in de zomer wel brandplekken geven, vooral bij de bonte en tedere vormen, dus wen een plant die je naar buiten verhuist geleidelijk aan meer zon.
Draai de plant regelmatig een kwartslag. Een aeonium groeit nu eenmaal naar het licht toe, en zeker de hoog opgaande A. arboreum-types worden anders scheef en topzwaar – met alle kans op omvallen van dien (zie ook het kopje Overige tips bij de verzorging verderop).
2.4 Voeding
Aeoniums zijn van huis uit gewend aan karige, voedselarme grond. In de koele groeiperiode kun je hooguit eens per maand een verdunde dosis vloeibare plantenvoeding geven, of aan het begin van het najaar één keer een beetje langzaam werkende korrelmest toedienen. Geef in de zomer, als de plant in rust is, helemaal niets.
2.5 Verpotten
Verpot je aeonium om de twee à drie jaar in verse, goed doorlatende grond. Een mengsel van cactus- of vetplantengrond met extra grof zand, perliet of fijn grind is ideaal; staand water bij de wortels is immers de grootste vijand. Een terracotta pot heeft een dubbel voordeel: het poreuze materiaal laat de kluit sneller opdrogen, en het gewicht ervan houdt een topzware plant netjes overeind. Dat gewicht zorgt er tevens voor dat je plant niet bij elke windvlaag omwaait als je hem ’s zomers buiten zet. Kies geen veel grotere pot dan de vorige – hij staat prima wat krap – en doe het verpotten bij voorkeur als de groei in het najaar weer op gang komt, niet midden in de zomerrust.
2.6 Snoeien
De vertakte soorten, zoals de A. arboreum-types, kun je snoeien om de plant compact en vol te houden. Na het snoeien loopt de plant doorgaans weer uit met één of meer nieuwe zijscheuten. De afgesneden top kun je eenvoudig opkweken tot een nieuwe plant (zie het kopje Stekken hieronder). Een platte A. tabuliforme bestaat uit één enkele rozet, die niet kan vertakken; deze soort valt dus niet te snoeien. Hooguit kun je eventuele verdorde onderste bladeren verwijderen.
Heb je een plant die door een te warme, te donkere winter helemaal uitgerekt en slungelig is geworden? Dan kan snoeien een uitstekend idee zijn. Snoei kale, langgerekte stengels diep terug en pot de fraaiste rozetten op. Zo begin je in feite met een schone lei en krijg je weer een compacte plant. Begin lente of eind zomer is vaak een goed moment.
2.7 Vermeerderen
Stekken is veruit de beste methode om een aeonium te vermeerderen; het lukt eigenlijk vrijwel altijd. Zeker bij cultivars is dat ook de enige betrouwbare manier, omdat veel ervan nauwelijks zaad zetten. Zaaien kan in theorie ook, maar dat is een project voor de echte liefhebber.
2.7.1 Stekken
Snijd een rozet af met een paar centimeter stengel eraan, laat de wond een dag of twee aan de lucht opdrogen (zodat zich een korstje vormt) en zet de stek daarna in licht vochtige stek- of cactusgrond. Binnen enkele weken vormen zich wortels. Neem de stek bij voorkeur in de koele groeiperiode. Belangrijk om te weten: anders dan bij veel andere vetplanten, zoals echeveria’s en vetkruid, vormt een los blad van een aeonium doorgaans géén nieuw plantje. Neem dus rozet- of kopstekken, en geen bladstekken. Bij de vertakte soorten kun je daarnaast eenvoudig zijscheuten afnemen en apart oppotten.
2.7.2 Zaaien
Het zaad van aeoniums is uiterst fijn, bijna stofachtig. Zaai het op een koele, lichte plek; het zaad kiemt het beste in het licht, dus dek het niet af met grond. Wapen je verder met geduld, want zowel de kieming als de verdere ontwikkeling tot een plantje van enig formaat verlopen traag. En houd er rekening mee dat zaad van cultivars en kruisingen niet zuiver opkomt – de nakomelingen zullen dus zelden op de moederplant lijken. Voor de meeste huiskamertuiniers is stekken daarom een stuk praktischer.
2.8 Bloeiwijze
Als een aeonium bloeit, doet-ie dat met verve. Uit het hart van een rozet rijst dan een forse, kegel- tot piramidevormige pluim op, bezet met tientallen kleine, stervormige bloempjes – meestal geel, bij sommige soorten witroze. De bloei vindt meestal plaats in de lente.
Wel zit er een enigszins tragisch randje aan de bloei, want zoals we bij het kopje Groeiwijze al aanstipten, is de bloeiende rozet monocarp: na de bloei sterft-ie af. Bij een vertakte plant is dat geen probleem, want de rest leeft door op de overige rozetten en zijscheuten. Bij een soort die maar één rozet vormt, zoals A. tabuliforme, betekent de bloei het einde van de plant.
2.9 Ziektes en plagen
De grootste bedreiging voor een aeonium is geen plaag maar een verzorgingsfout: rot door te veel water. Goede drainage en terughoudend gieten voorkomen het meeste leed.
Van de echte plagen is wolluis de meest hardnekkige; die kruipt graag weg in de bladoksels, in het hart van de rozet en zelfs tussen de wortels, dus controleer juist daar regelmatig. Verder kun je luis tegenkomen op de bloemstengels en af en toe spint of schildluis. Een zomer buiten, met af en toe een malse regenbui, ruimt veel ongedierte vanzelf op. Bij een ernstige besmetting kun je een biologisch bestrijdingsmiddel gebruiken volgens de aanwijzingen op de verpakking.
2.10 Aeonium als kuipplant
De meeste aeoniums, en dan met name de meest verkochte soorten – A. arboreum en de verwante cultivars – zijn het beste te houden als kuipplant. In de praktijk komt dat hierop neer. Zet je aeonium van het late voorjaar tot in de herfst buiten, op een lichte tot zonnige, beschutte plek; wen hem geleidelijk aan de buitenzon om brandplekken te voorkomen. In een goed afwaterende pot verdraagt je aeonium een zomerse regenbui prima, maar een lange, natte periode tijdens de zomerrust is link – zet de plant dan even onder een afdakje. Haal hem vervolgens op tijd binnen, ruim vóór de eerste nachtvorst; als de nachttemperaturen richting een graad of vijf zakken, grofweg in oktober, wordt het tijd.
En dan het allerbelangrijkste: overwinter de plant koel en licht. Een onverwarmde of nauwelijks verwarmde, vorstvrije ruimte met zo veel mogelijk licht is ideaal – denk aan een koele serre, een vrijwel onverwarmde logeerkamer, een lichte (tuin)kas of een koele vensterbank, op zo’n vijf tot vijftien graden, met spaarzaam water. Nadrukkelijk dus níet de warme woonkamer: dat is precies de klassieke misser die een krachtige, donkere rozet tegen het voorjaar heeft veranderd in een bleke en uitgerekte slapjanus. Heb je werkelijk alleen een warme kamer tot je beschikking, zet de plant dan zo dicht mogelijk tegen het lichtste raam, en overweeg tegen het voorjaar een stevige snoeibeurt (zie het kopje Snoeien eerder in dit artikel). De beloning voor een koele, lichte overwintering is een compacte, diepgekleurde plant die er het hele seizoen prachtig bij staat.
2.11 Overige tips bij de verzorging
- Een hoge A. arboreum of ‘Zwartkop’ is topzwaar en valt in een lichte plastic pot zo om. Gebruik een zware pot, bij voorkeur terracotta (zie ook het kopje Verpotten).
- Krimpt je plant in de zomer, met gesloten rozetten en afvallende onderste bladeren? Dat is zomerrust, geen stress. Niet extra gaan gieten.
- Bleke, langgerekte winterscheuten met grote tussenruimtes wijzen vrijwel altijd op de combinatie te veel warmte en te weinig licht.
- Geruststellend nieuws voor wie huisdieren of kleine kinderen heeft: aeoniums staan te boek als niet giftig voor katten, honden en mensen.
3. Aeonium kopen: waar moet je op letten en waar kan het?
Aeoniums zijn op steeds meer plekken te koop: in het tuincentrum, bij vetplantenspecialisten en online. In de reguliere handel domineren de drie bekende cultivars ‘Zwartkop’, ‘Sunburst’ en ‘Kiwi’ (zie het kopje Soorten eerder in dit artikel); voor de echte botanische soorten moet je doorgaans bij een gespecialiseerde kweker zijn.
Kies bij aankoop een plant met strakke, compacte en goed gekleurde rozetten. Tuur even in het hart van de rozet en in de bladoksels, want daar verschuilt zich graag wolluis. Koop je midden in de zomer een wat ineengeschrompeld ogend plantje, schrik dan niet te snel: dat zal doorgaans de normale zomerrust zijn. En een laatste tip: je kunt soms ook (ongewortelde) kopstekken kopen of ruilen. Dat is bij aeoniums een uitstekende keuze, want ze wortelen zeer gemakkelijk en betrouwbaar.
Op dit artikel rust auteursrecht. Zonder onze toestemming is overnemen verboden.
